Kendi içinizdeki meczupla tanışın

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Bir trenin cam kenarına yaslanıp dışarıdaki görüntüye daldığınızı hayal edin. Ağaçlar süratle geride kalırken, niyetleriniz bir o kadar ileriye gidiyor. Tren rayları üzerinde yankılanan metalik tıkırtılar eşliğinde, insanlık tarihini şekillendiren dahiler ve onların sıra dışı hayatlarını hayal ediyorsunuz. Artık, o anda kalın. Hiç düşündünüz mü, meczupluk ve dahilik birbirinden ne kadar uzak? Ya da, sanki bu iki kavram birbiriyle iç içe mi?

Bu sorunun karşılığını aramak için edebiyat dünyasına göz atabiliriz. Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Saatleri Ayarlama Enstitüsü isimli romanı, Ortadoğu edebiyat tarihinin Claude Monet’idir, roman bize modernite konusunda olağanüstü bir örnek sunuyor. Romanın kahramanı Hayri İrdal ve onun etrafındaki karakterler, sıradanlık ile sıra dışılık ortasındaki çizgide yöntem yordam hicivlerle gidip gelir. Ancak bilhassa biri var ki, meczupluk ve dahilik ortasındaki o ince hududu adeta bir cambaz üzere aşıp geçiyor: Seyit Lütfullah.

Seyit Lütfullah, romanda akıllara sakinlik veren halleri ve komik diyaloglarıyla ön plandadır. Lakin bu duruşun arkasında zekice bir derinlik kapalıdır. O, bazen bir bilge kadar ağırbaşlı, bazen de bir çocuk kadar hafif ve eğlencelidir. Söylediği kelamlar ya kahkahalara boğar ya da düşündürür. Bir defasında bozuk bir saat hakkında şu sözleri söyler: “Bu saat durmuyor; sadece ne vakit duracağını kendisi seçiyor.” Birinci başta komik üzere görünse de, aslında bu kelamda, vakit ve insan alakası üzerine yapılmış zekice bir tenkit gizlidir.

Lütfullah’ın mizahi kişiliği, onun meczupluk olarak görülen tarafını öne çıkarır. Lakin derinlemesine baktığınızda, bu meczupluk zannettiğiniz şeyin gerisinde epeyce keskin ve incelikli bir algı yattığı anlaşılır. O, saatleri tamir ederken, aslında vaktin işleyişini sorgular. “Saatler çalışsın diye biz kendimizi durduruyoruz,” dediğinde, bu yalnızca bir mecaz değildir; hayatın kısıtlayıcı tertibine karşı bir tenkittir.

Roman boyunca Seyit Lütfullah, öteki karakterlere nazaran daima kendine has bir pozisyondadır. Bu farklılık, onun anlaşılmayan taraflarından kaynaklanır. Çünkü o, toplumun genel geçer kurallarını hafife alır ve onlarla oyun oynar. Saat tamirciliğinde geliştirdiği özgün usuller, başta herkesin dalga geçtiği fikirler olarak algılanır. Lakin sonuçlar, onun dehasını ortaya koyar. Saatler çalışmaya başlar, üstelik eskisinden daha güzel bir halde.

Lütfullah’ın bu istikameti, Tanpınar’ın toplumsal normlara getirdiği tenkidin de bir modülüdür. Zira toplum, farklı olanı anlamak yerine yargılamayı tercih eder. Halbuki Lütfullah üzere karakterler, aslında o toplumun aynasıdır. Onun söylediği her tuhaf kelam, aslında sıradanlığın aynasına bakmamızı sağlar.

Bir sahnede Lütfullah, enstitünün toplantılarından birinde, “Zamanı ölçmek için saate gereksinimimiz varsa, biz çoktan kaybetmişizdir,” der. Bu kelamlar, romandaki öteki karakterleri güldürür. Lakin bu, kahkahanın gerisinde gizlenen hakikatlerden biridir. İnsanların vakte olan bağımlılığına, adeta ince bir tokat üzeredir bu telaffuz.

Tanpınar’ın metodolojik metotla ilmik ilmik nakş ettiği bu karakter, meczupluk ve dahilik kavramlarının bir beşerde nasıl harmanlanabileceğini muazzam bir biçimde gösteriyor. Zira Lütfullah, sadece bir meczuptan ibaret değildir. O, daima kulağının gerisi kaşınacak derecede insanın ve mânânın içindeki mahiyeti görebilen bir zihin, toplumun görmekten kaçındığı kontakları kurabilen farklı algılı bir zekâdır.

Lütfullah’ın saatlere olan yaklaşımı, aslında hayata olan yaklaşımıdır. O, vakti ciddiye almaz; zira vaktin insanların üzerindeki baskısını fark etmiştir. “Bir saat bozuldu diye dünya dönmeyi bırakmaz,” dediğinde, bu sadece bir espri değildir. Bu, hayatın akışını olduğu üzere kabul etmek gerektiğine dair bir iletidir.

Belki etrafımızda de Seyit Lütfullah üzere beşerler vardır. Onların söyledikleri garip özellikle anlamsız gelebilir. Fakat bu bireyler, birden fazla vakit toplumun fark etmediği bir gerçeği lisana getirir. Onları anlamaya çalışmak yerine, genelde gülüp geçeriz. Meğer Lütfullah’ın kıssası, bize bir ders verir: Meczupluk olarak gördüğümüz şey, bazen yalnızca cüretin bir dışavurumudur.

Bu noktada, meczupluk ve dahilik ortasındaki farkın sadece algılarımızdan ibaret olduğunu fark etmemiz gerekir. Tarih boyunca sıra dışı düşünen beşerler, çoklukla ya dışlanmış ya da yanlış anlaşılmıştır. Lakin bu beşerler, dünya için yeni açılımlar aralayan fikirlerin de sahipleridir.

Belki de bir gün, klasik fikre uymadığınız için eleştirildiniz. Ya da sadece anlaşılmama dehşetiyle fikirlerinizi söz etmekten kaçındınız. Lakin şunu unutmayın: Büyük fikirler, onları hayata geçirebilecek hamasete sahip olanlarla büyür.

Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Lütfullah üzere karakterleri, meczupluk ve dahilik ortasındaki bu ince çizgiyi anlamamız için bize yol haritası verir. Tahminen de kıymetli olan, o ince çizgiyi aşıp aşamayacağımıza karar vermektir. Bu yüzden size bir soru bırakıyorum: Bir meczubu anlamak için ne kadar dahi olmaya hazırsınız?

Unutmayın, bugün meczupluk olarak görülen fikirlerin yarının kurtuluşu olabileceği gerçeği, Seyit Lütfullah’ın bize miras bıraktığı sıradanlığın aynasında saklıdır. Kendi içinizdeki meczupla tanışın. Zira meczupluk ile dahilik ortasındaki tek fark, vaktin ve sabrın neyi göstereceğidir.