TAHLİL: İran’ı kim/kimler yönetiyor?

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

İran İhtilal Muhafızları Ordusu (IRGC), teokratik bir savaş gücünden, ülkenin bahtını tayin eden baskın bir askeri-ekonomik güce dönüştü. On yıllar içinde bölgesel nüfuzunu artıran ve iç güç istikrarlarını tekrar şekillendiren yapı, bugün sivil idaresi saf dışı bırakarak yalnızca Dini Lider’e karşı sorumlu olan özerk bir sisteme dönüştü.

Washington merkezli niyet kuruluşu Savaş Araştırmaları Enstitüsü (ISW) ve ABD istihbarat raporlarına nazaran, İhtilal Muhafızları Kumandanı Ahmed Vahidi, Dini Başkan Mücteba Hamaney ile birlikte hem askeri hem de siyasi kararları direkt alıyor. Bir periyot ABD ile müzakerelerde muhatap olarak görülen Meclis Lideri Muhammed Bakır Galibaf ve Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, artık IRGC’nin onayı olmadan hareket edemiyor.

Vahidi’nin “Savaş şartlarında tüm kritik durumlar direkt İhtilal Muhafızları tarafından seçilmeli ve yönetilmelidir” formundaki sözleri, sivil hükümetin üzerindeki vesayeti tesciller nitelikte.

Sivil idarenin güçsüzlüğü, geçtiğimiz hafta Hürmüz Boğazı üzerinden yaşanan krizle güzelce gün yüzüne çıktı. Dışişleri Bakanı Arakçi’nin Boğaz’ın ticari gemilere açılacağını duyurmasının üzerinden 24 saat geçmeden, IRGC boğazın kapalı kalacağını ilan ederek bakanın kararını geçersiz kıldı. Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’ın da kilit atamalarda zorlandığı ve IRGC’nin baskısıyla Muhammed Bakır Zolghadr’ı Ulusal Güvenlik Yüksek Kurulu Sekreterliği’ne atamak zorunda kaldığı bildiriliyor.

Bu atama, Zolghadr’ın selefi ve Tahran’ın uzun müddettir iktidar ortağı olan Ali Laricani’nin öldürülmesinin akabinde ve sivil yetkililerin itirazlarına karşın yapıldı.

Arakçi geçtiğimiz cuma günü Hürmüz Boğazı’nın ticari gemiciliğe tekrar açılacağını duyurduğunda, sertlik yanlısı yorumcular ve devlet medyası bu türlü bir kararı tek başına alamayacağını belirterek Arakçi’ye saldırdı.

Hemen sonraki gün IRGC, Dışişleri Bakanı’nın açıklamasını geçersiz kılarak Boğaz’ın kapandığını ilan etti.

Peki, “devlet içinde devlet” olarak nitelendirilen İhtilal Muhafızları nedir ve paramiliter bir birlik nasıl bu kadar büyük bir güce sahip olabilir?

Gerilla taktikleri ve ideolojik sadakat

İran İhtilal Muhafızları Ordusu, 22 Nisan 1979 tarihinde Dini Başkan Ruhullah Humeyni’nin direkt buyruğuyla kuruldui.

İslam İhtilali’nden aylar sonra kurulan birlik, Pehlevi devrinden miras kalan ve potansiyel Şah yanlılarının tasfiye edilmesinin akabinde esasen yok edilen klasik orduya paralel olarak faaliyet gösterdi.

İran’ın komşularıyla mevcut ve yükselen tansiyonlar göz önüne alındığında askeri boşluğun doldurulması gerekiyordu, bu nedenle Tahran rejimi, IRGC’yi resmi askeri eğitim yerine devrimci uğraş ve tam bir ideolojik sadakat üzerine inşa etti.

Gerilla taktiklerini, asimetrik savaşı ve Basij-e Mostazafan ya da Besic milisleri aracılığıyla toplanan ve daha sonra sokak protestolarını denetim eden istekli güçleri kullanmak üzere tasarlandı.

Kuruluşundan kısa bir mühlet sonra İran’ın Saddam Hüseyin idaresindeki Irak ile 8 yıl süren bir savaşa girmesi İhtilal Muhafızları’nı daha da güçlendirdi.

Komutanlar ordu subaylarından çok daha genç yaşlarda süratle yükseldiler. Eski bir IRGC Tuğgenerali olan Ghalibaf, 19-20 yaşlarında bir tümeni komuta ettiğini söyledi.

Kuruluşundan yaklaşık 2 yıl sonra Muhsin Rızai 28 yaşında Humeyni tarafından başkomutanlığa atandı ve bu vazifesi 16 yıl boyunca sürdürdü.

Rızai daha sonra siyasete girmiş ve birkaç defa cumhurbaşkanlığı için aday olsa da başarılı olamadı. Yerine Yahya Rahim Safavi ve akabinde Muhammed Ali Caferi geçti.

Caferi, tartışmalı 2009 cumhurbaşkanlığı seçimleri ve Mahmud Ahmedinejad’ın tekrar seçilmesi sırasında IRGC’ye liderlik etti. Eski bir IRGC üyesi olan Ahmedinejad, birçok Muhafız figürünü kilit hükümet durumlarına atadı. Bunu takip eden protestolar İhtilal Muhafızları ve Besic güçleri tarafından bastırıldı.

İran-Irak savaşının başlamasından kısa bir mühlet sonra IRGC’ye bağlı güçler, Lübnan’da faaliyet göstermeye başladı ve 1980’lerin başında Hizbullah’ın kurulmasına yardımcı oldular.

İran İhtilal Muhafızları Kudüs Gücü (konvansiyonel olmayan savaş ve istihbarat operasyonlarından sorumlu birim) daha sonra iç savaş sırasında Suriye hükümetini destekledi, Hüseyin sonrası Irak’ta IŞİD terör örgütüne karşı operasyonlar da dahil olmak üzere ülkenin güneyinde nüfuz gayretine dahil oldu. Ayrıyeten Yemen’deki Husi güçlerini de eğitti.

Kudüs Gücü ayrıyeten, Gazze’de Hamas’a finansman, eğitim ve silah sağlıyor.

Uluslararası basında yer alan haberlere nazaran IRGC, Ukrayna’da devam eden topyekûn savaşta Rusya’ya insansız hava araçları (İHA) ve askeri dayanak sağlamak ve konuşlandırmaktan sorumluydu.

Uzak yerlere ulaşan ekonomik güç

İran’ın 1988’de BM Güvenlik Kurulu’nun Irak’la savaşı sona erdiren kararını nihayet kabul etmesinin akabinde İhtilal Muhafızları yeni bir periyoda girdi. Periyodun Cumhurbaşkanı Ekber Haşimi Rafsancani idaresindeki tekrar yapılanma sırasında iktisada de el attı.

Hatem el-Enbiya Merkez İnşaat Karargahı’nın kurulması değerli bir ekonomik aktöre dönüşmesinin başlangıcı oldu. Bu durum, patronaj ağlarını ve devrimci seçkinlerin çocuklarını tanımlamak için kullanılan bir terim olan ve ekseriyetle ayrıcalıklı ve bazen çok lüks bir hayat süren “ağazade” üst sınıfını yarattı.

Devrim Muhafızları ayrıyeten, değerli mali kaynaklarla İran sonlarının ötesine de genişledi. Bölge genelinde ve Latin Amerika’nın birtakım bölgelerinde, bilhassa de Venezuela’da büyüdü.

İran Anayasası’nın 150. Unsuru uyarınca İhtilal Muhafızları, ihtilali ve kazanımlarını korumak için var. Lakin eski kumandan Muhammed Ali Caferi, 2016 yılında verdiği bir röportajda, IRGC’nin yalnızca klâsik bir askeri güç olmadığını, siyasi sistemi korumak ve iç tehditlere karşı koymakla vazifeli bir kurum olduğunu söyledi.

Öte yandan, eleştirmenler kurumun isminin ve sembollerinin İran’la pek ilgisi olmadığını, bunun yerine İslam İhtilali’ni ulusal sonların ötesine ihraç etme misyonunu temsil ettiğini belirtiyor.

IRGC, bağımsız finans ve bankacılık kurumları, işçi eğitimi için bilimsel ve akademik merkezler ve ülke çapında vilayet şubeleri ve Besic üsleri de dahil olmak üzere geniş bir ağ olarak faaliyet gösteriyor.

Yapı ve stratejik erişim

IRGC 5 ana koldan oluşan tam teşekküllü bir paralel orduya dönüştü: Kara Kuvvetleri, Deniz Kuvvetleri, Hava-Uzay Kuvvetleri -özellikle füze kabiliyetlerinden sorumlu- Besic ve Kudüs Gücü.

Tümgeneral Kasım Süleymani idaresinde Ortadoğu’daki en tesirli askeri aktörlerden biri haline geldi. 2020’de Bağdat havaalanı yakınlarında bir ABD atağında öldürülmesi büyük bir darbe oldu.

İran İhtilal Muhafızları, Kudüs Gücü ve bağlı ağlar da dahil olmak üzere, uzun müddettir başta ABD olmak üzere kapsamlı milletlerarası yaptırımlar altında.

Şubat 2026’da, İsrail-ABD’nin İran’a yönelik ikinci saldırısından yalnızca birkaç gün önce, Avrupa Birliği Kurulu, IRGC’yi terör örgütü olarak tanıdı ve AB üye ülkelerinde mal varlıklarının dondurulması ve mali kısıtlamalar getirdi.

IRGC çalışanına ait sağlam ve aktüel bir sayı bulunmuyor. Lakin resmi açıklamalar, bilhassa uyum üniteleri, ideolojik-politik yapılar ve Besic ağları aracılığıyla eğitim ve mobilizasyon kapasitesinin yılda 220 bin kişiyi aşabileceğini gösteriyor.

Ağır kayıpların akabinde liderlik değişimi

Son periyotta, İsrail ya da ABD tarafından gaye alınan kilit kumandanların vefatının akabinde IRGC’nin başkan takımı birçok kere değiştirildi.

Ayetullah Ali Hamaney 2020 yılında Tümgeneral Hüseyin Selami’yi IRGC’nin başına atadı. Selami, Haziran 2025’te İsrail akınlarında öldürüldü. Halefi Tümgeneral Muhammed Pakpur da 28 Şubat’ta ABD-İsrail ortak hücumunda Hamaney ile birlikte öldürüldü.

IRGC’nin komutası, Hamaney’in oğlu ve yeni Ayetullah Mücteba Hamaney ile yakın bağları olduğu bildirilen Tuğgeneral Ahmed Vahidi’ye geçti.

Vahidi 1988-1997 yılları ortasında İran’ın birinci İhtilal Muhafızları Kudüs Gücü kumandanı olarak misyon yaptı. Ahmedinejad döneminde savunma bakanı ve Cumhurbaşkanı Ebrahim Raisi döneminde içişleri bakanı olarak sivil görevlerde de bulundu.

Arjantin’in en yüksek mahkemesi, Vahidi’yi 1994 yılında Buenos Aires’teki AMIA Yahudi Cemaati merkezine düzenlenen ataktan ötürü resmen suçladı ve hakkında Interpol tarafından tutuklama buyruğu çıkarttı.

Haberlere nazaran Vahidi, mart ayında Uzmanlar Meclisi’ni Mücteba Hamaney’i Ayetullah olarak seçmeye zorlayan üst seviye İhtilal Muhafızları kumandanlarından biriydi.

Devrim Muhafızları artık gücün merkezinde

İran İhtilal Muhafızları ağır kayıplar vermesine ve Ali Hamaney’in mevti ile sarsılmasına karşın faaliyetlerine devam ederken, iki büyük askeri güce karşı yaklaşık iki aydır süren savaşta ayakta kalmayı başardı.

ABD Başkanı Donald Trump, İran’a yönelik askeri operasyonlarda muvaffakiyet elde edildiğini ve Tahran’da rejim değişikliğine gidileceğini sav etti.

Yine de merkezi olmayan yapısı nedeniyle IRGC, Hürmüz Boğazı’nı kapatmayı başararak, global güç ve besin piyasalarını sekteye uğrattı.

İran’ın eski güvenlik şefi Ali Laricani, IRGC’yi yalnızca dini başkanın buyruklarını dinleyen ve Tahran’daki merkezi sivil liderlikten uzakta kendi kararlarını verme yetkisine sahip özerk bölgesel karargahlar biçiminde yapılandırarak organize etmişti.

Hamaney’in vefatıyla birlikte sistem artık tek bir bireye daha az bağımlı ve ortak çıkarları olan birbiriyle temaslı aktörlerden oluşan bir ağa daha fazla bağımlı görünüyor.

Bu sistem içerisinde, toplumsal açıdan kısıtlayıcı siyasetlerin – bilhassa de mecburî başörtüsü, dans, gece hayatı ve alkol tüketimine getirilen sınırlamalar – dini açıdan uygulanması daha az öncelikli görünüyor.

Her ne kadar kendisi ideolojik bir kurum olsa da, IRGC artık rolünü klâsik din adamı idaresi (Velayet-i Fakih) çerçevesinin ötesinde yine tanımlıyor ve kendisini İran’ın güç yapısı içinde merkezi ve özerk bir güç olarak konumlandırıyor.

Euronews