Türk bilim insanına DSÖ’de kritik vazife

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Çevresel kimyasal kirleticilerin endokrin bozucu tesirleriyle ilgili 20 yıldan uzun müddettir araştırmalar yapan Prof. Dr. Bayram Yılmaz’ın DSÖ bünyesindeki ataması ülkemiz için gurur verici olmasının yanı sıra Türkiye’nin BM nezdindeki Sıfır Atık Projesi’ne de katkı sağlayacak.

Halen Yeditepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Fizyoloji Ana Bilim Kısmı Başkanlığı vazifesini yürüten Prof. Dr. Bayram Yılmaz, Dünya Sıhhat Örgütü’nün (DSÖ) New York Albany Üniversitesi’ndeki İnsan ve Etraf Sıhhati Enstitüsü Müracaat Şurası üyelerinden biri olmaya layık görüldü. SUNY & DSÖ İnsan ve Etraf Sıhhati Enstitüsü Yöneticiliğini yapan Prof. Dr. David Carpenter, atama yazısında Prof. Dr. Bayram Yılmaz’ın birebir vakitte endokrin bozucu kimyasal unsurlar alanında DSÖ’nün danışmanlığına da görevlendirildiğini bildirdi. DSÖ’nün New York Albany Üniversitesi ile birlikte 2023 yılında kurduğu Mükemmeliyet Merkezi’nde, bilhassa etraf kirliliğinin insan sıhhati üzerine tesirleri üzerine araştırmalar yapılıyor. Bunun yanı sıra İnsan ve Etraf Sıhhati Enstitüsü bünyesinde, çevresel kimyasal kirleticiler ile ilgili milletlerarası mevzuatın hazırlanması, önceliklerin ve sınırlamaların belirlenmesi konusunda DSÖ idaresine danışmanlık hizmeti veriliyor ve siyasetlere istikamet veriliyor.

20 yıllık araştırmaların getirdiği bilgi birikim DSÖ’ye danışmanlık getirdi

Atamayla ilgili bilgi veren Prof. Dr. Bayram Yılmaz, “Yaklaşık 20 yıldır çevresel kimyasal kirleticilerin endokrin bozucu tesirleriyle ilgili TÜBİTAK ve Avrupa Birliği dayanaklı projeler gerçekleştirdik ve çok sayıda kıymetli milletlerarası makalemiz yayımlandı. Türkiye’den bu referans araştırma merkezinin müracaat konseyi üyeliğine seçilen birinci Türk bilim insanı olmam hem benim hem de ülkem için guru verici. Türkiye, bilimsel alanda da ne kadar ileri düzeyde olduğunu sıhhatte da bu halde bir sefer daha göstermiş oldu. Endokrin bozucu hususlar insanlığın geleceği açısından son derece kıymetli bir husustur. DSÖ’ye danışmanlık yapan İnsan ve Etraf Sıhhati Enstitüsü’nde yıllardır yaptığımız araştırmaların sonuçları ve bilgi birikimimizle siyasetlere katkıda bulunan ekipde yer alacak olmam gurur verici” dedi.

Üreme bozukluklarının yanı sıra kansere neden oluyorlar

Görüşlerine başvurduğumuz Prof. Dr. Bayram Yılmaz, etraf kirliliğinin tüm Dünya’da giderek artmakta olduğunu, günlük ömrü birçok alanda kolaylaştırmak üzere geliştirilen kimyasal hususlardan kimilerinin endokrin sistemi etkileyerek insan sıhhati için tehdit oluşturabileceğini söyledi. Yılmaz şöyle devam etti; “Endokrin bozucu hususların kıymetli bir kısmı besin zincirine girerek beşere olumsuz tesir yapıyor. Ayrıyeten deriyle temas ve teneffüs yoluyla da az da olsa kontaminasyon olabiliyor. Bu kimyasal hususların ve plastiklerin yakılması durumunda da insan sıhhati tehdit oluşturuyor. Bayan ve erkeklerde üreme işlevlerinin bozulması ile hormona hassas kanserler bu unsurların ziyanlı tesirlerinin başında geliyor. Endokrin bozucu kimyasal unsurların besin zincirine girmemesi için alınması gereken ferdî ve kurumsal önlemleri milletlerarası rapor haline getirerek yayınladık. Yakın vakit sonra bu çalışmalarımıza Nature mecmuası de ayrıyeten yer verecek. Araştırmalarımıza nazaran bu kimyasal hususlar giderek artan oranda karşımıza çıkıyor.

Bugün, 1000 kadar kimyasal unsurun endokrin bozucu özelliğe sahip olduğu kestirim ediliyor. Bunlar ortasında pestisitler, fungusitler, endüstriyel kimyasallar, plastikleştiriciler, nonifenoller, ağır metaller, farmakolojik casuslar ve fitoöstrojenler bulunmaktadır. Bu kimyasal unsurlardan bilhassa Kalıcı Organik Kirleticiler kümesinde olanların üretimi ve kullanımı yasaklanmış yahut sonlandırılmıştır. Bunların endokrin bozucu tesirlerinin dışında kanserojenik, nörotoksik, immunotoksik, hepatotoksik ve nefrotoksik olabileceği bildirilmiştir.

Endüstriyel gelişmeyle kirlenme arttı

Dünyada son 70 yılda sağlanan endüstriyel gelişmelere paralel olarak, çok sayıda kimyasal hususun etrafa salındığı ve yaygın biçimde kirlenmeye neden olduğu bilinmektedir. Farklı yapılardaki kimyasal hususlar yanmayı önleyici, boya sanayi, zirai uğraş, kozmetik, besin ambalajı ve plastik imali üzere çok farklı alanlarda yaygın biçimde kullanılmaktadır. Bugün, günlük hayatın her alanında kullanılan plastik kaplar, deterjanlar, kozmetikler, oyuncaklar, yanmayı önleyiciler, pestisitler ve besin koruyucular üzere birçok eserde endokrin bozucu kimyasal hususlar bulunmaktadır.

Fetal, yeni doğan ve erken çocukluk devrine dikkat edilmeli

Yapılan araştırmalar, bilhassa organ ve nöral sistemlerin geliştiği, fetal, yeni doğan ve çocukluk devirlerinde endokrin bozuculara maruziyetin kıymetli risk oluşturduğunu bildirmektedir. Endokrin bozuculara maruz kalınan hayat evresi epey değerlidir. Endokrin bozucular her yaşta insan için risk oluştursa da, fetal, yeni doğan ve erken çocukluk bu kimyasal kirleticilere maruziyet açısından en kırılgan periyotlardır.

Endokrin bozucular çoğunlukla kontamine besin ve suların ağız yoluyla alınmasıyla bedene girer. Yağda erime özelliği olan kimyasal unsurlar deri yoluyla da emilebilir. Ayrıyeten, birtakım kimyasal hususların volatilize olabildikleri ve havadaki partiküllerinin teneffüs yoluyla organizmaya taşınabileceği de bildirilmiştir. Münasebetiyle bu kimyasal unsurlar mesken ve her türlü iş kolunda besinler, su ve hava yoluyla bedene taşınabilmektedir. Epidemiyolojik tahlillerde endokrin bozuculara tüm bireylerde ve farklı biyolojik örneklerde (serum, yağ dokusu, anne sütü, idrar, plasenta ve fetal kan) değişen ölçülerde rastlanmaktadır.

Aşağıda endokrin bozucu kimyasal kirleticilere karşı alınabilecek kurumsal ve ferdi tedbirler belirtilmiştir.

Kurumsal olarak alınması gereken tedbirler:

Endokrin bozucu kimyasal hususların çevreyi kirletmesinin önlenmesi
İçme sularının organoklorlu kimyasal bileşikler istikametinden denetim edilmesi
Deniz, göl, akarsu ve havuzların kimyasal unsurlarla kirletilmesinin önlenmesi
Kirletilmiş kaynaklardan balık, et, süt ve su üzere besinlerin tüketimine müsaade verilmemesi
Üretimi ve kullanımı yasaklanmış kimyasal hususların uzmanlarınca toplanması ve inançlı formda depo edilmesi
Madeni yağ, plastik ve gibisi kimyasal hususların yakılmaması
Özellikle boya, dokuma ve plastik üretim tesislerinde yangın tedbirlerinin alınması
Gereğinden fazla plastik ve naylon poşet vb eserin kullanımını önleyici düzenlemeler yapılması
Havuzların ve içme sularının gereğinden fazla klorlanmaması
Yoğun kimyasal kirlenme olan ülkelerden balık, et ve süt eserlerinin ithal edilmemesi
Temiz tarım alanlarında yerli tarım ve hayvancılığın desteklenmesi
İçme sularından endokrin bozucu kimyasal unsurların arıtılabilmesi için daha âlâ membran teknolojilerinin geliştirilmesi

Bireysel olarak alınabilecek tedbirler:

Gebelik öncesi ve sırasında çevresel kimyasal unsurlardan sakınmak
Çocukların çevresel kimyasal kirleticilerden korunması
Kimyasal hususların ciltle direkt temasından kaçınılması
Kontamine su ve besinlerin tüketilmemesi
Madeni yağ, plastik ve naylon içeren hususların yakılmaması ve dumanından sakınılması

Sıcak içeçekleri plastik bardakla içmeyin

Plastik bardaklarda çay – kahve üzere sıcak içeceklerin tüketilmemesi (cam bardakların tercih edilmesi)

Plastik ve naylon biberonlarda sıcak süt tüketilmemesi
Puding vb tipi sıcak yiyeceklerin plastik kaplara konulmaması
Yiyecek ve içeceklerin plastik kaplarda mikrodalga fırında ısıtılmaması
Kimyasal hususlarla kirli sularda yüzülmemesi.